Isırık Yaralanmaları ve Enfeksiyon Riski

[AmberCrescendo]

İnsan derisi, vücudun en büyük organı olmasının yanı sıra, dış dünyaya karşı ilk savunma hattıdır. Bu bariyer, keskin dişler tarafından delindiği andan itibaren, ağız boşluğunda yaşayan milyonlarca bakteri için uygun bir giriş kapısı oluşur. Isırık yaralanmaları, basit bir köpek ısırığı gibi masum görünse de, tedavi edilmediğinde ciddi doku hasarına, kalıcı sakatlıklara ve hatta yaşamı tehdit eden enfeksiyonlara yol açabilir. Özellikle kedi ısırıkları, ince ve sivri dişlerin dokulara derinlemesine nüfuz etmesi nedeniyle, yüzeysel görünümlerinin aksine oldukça tehlikeli enfeksiyon riski taşır.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, her yıl dünya genelinde milyonlarca insan hayvan ısırığına maruz kalmaktadır. Bu vakaların büyük çoğunluğu köpek ısırıklarından kaynaklanırken, kedi, kemirgen ve hatta insan ısırıkları da önemli birer enfeksiyon kaynağıdır. Isırık yaralanmalarının en kritik yönü, enfeksiyon riskinin yaranın boyutundan ziyade, yaranın derinliği, konumu, mikrobiyal yükü ve ilk müdahalenin zamanlaması ile doğrudan ilişkili olmasıdır. Bu nedenle, bir ısırık yaralanmasıyla karşılaşıldığında "sadece bir yara" olarak değerlendirmek, geri dönüşü olmayan sonuçlara zemin hazırlayabilir.

Bu makalede, ısırık yaralanmalarının tüm yönlerini ele alacağız: temel kavramlardan enfeksiyon mekanizmalarına, doğru ilk yardım uygulamalarından tıbbi tedavi süreçlerine ve sık yapılan hatalara kadar kapsamlı bir rehber sunacağız. Amacımız, bu konudaki farkındalığı artırmak ve okuyuculara, karşılaştıkları bir ısırık vakasında doğru ve bilinçli adımlar atabilmeleri için gereken bilgiyi sağlamaktır. Unutmayın ki, ısırık yaralanmalarında hızlı ve doğru müdahale, hayat kurtarıcı olabilir.

Temel Kavramlar ve Tanım​

Isırık yaralanması, herhangi bir canlının dişlerinin deri bütünlüğünü bozması sonucu oluşan travmatik bir yaralanma türüdür. Bu yaralanmalar, yüzeysel sıyrıklardan, kas ve tendonları etkileyen derin doku hasarlarına kadar geniş bir spektrumda değerlendirilir. Tıbbi literatürde ısırık yaralanmaları, hayvan ısırıkları ve insan ısırıkları olmak üzere iki ana kategoride incelenir. Hayvan ısırıkları kendi içinde köpek, kedi, kemirgen, yarasa ve diğer vahşi hayvan ısırıkları olarak sınıflandırılırken, her türün kendine özgü mikrobiyal flora ve yaralanma paterni vardır.

Enfeksiyon riski, ısırık yaralanmalarının en önemli komplikasyonudur. Bir ısırık anında, ısıran canlının ağız florasındaki bakteriler, cilt bariyeri aşılarak deri altı dokulara, kaslara, tendon kılıflarına ve hatta kemiklere kadar ulaşabilir. Bu bakteriler, vücudun uygun ortamında hızla çoğalarak lokal bir enfeksiyona veya sistemik bir kan zehirlenmesine (sepsis) neden olabilir. Örneğin, bir kedi ısırığında Pasteurella multocida adlı bakteri en sık izole edilen patojendir; bu bakteri, ısırıktan sonraki 12-24 saat içinde şiddetli şişlik, ağrı ve kızarıklıkla seyreden ciddi bir enfeksiyona yol açabilir.

Isırık yaralanmalarının önemini anlamak için somut bir örnek vermek gerekirse, bir el ısırığı düşünelim. El, karmaşık tendon, sinir ve eklem yapısına sahip hassas bir bölgedir. Bir köpek ısırığı sırasında, köpeğin dişleri elin tendon kılıfına veya eklem boşluğuna ulaşabilir. Bu durumda, enfeksiyon tendon boyunca hızla yayılarak, cerahatli birikimlere (apse) ve kalıcı hareket kaybına neden olabilir. Bu nedenle, özellikle el, yüz, eklem ve genital bölge ısırıkları, enfeksiyon riski yüksek bölgeler olarak kabul edilir ve her zaman acil tıbbi değerlendirme gerektirir. Ayrıca, bağışıklık sistemi baskılanmış bireyler (diyabet, kanser, HIV gibi hastalıkları olanlar), yaşlılar, çocuklar ve hamileler, ısırık yaralanmalarında enfeksiyon açısından daha yüksek risk grubunu oluşturur.

Isırık Türlerine Göre Enfeksiyon Profili​

Isırık yaralanmalarının her biri, ısıran canlının ağız florasına bağlı olarak farklı bir mikrobiyolojik profil sergiler. Köpek ısırıkları, en sık görülen hayvan ısırığı türüdür ve tüm ısırık vakalarının yaklaşık %80-90'ını oluşturur. Köpeklerin ağız florasında Streptococcus, Staphylococcus, Pasteurella, Bacteroides ve Fusobacterium gibi birçok bakteri türü bulunur. Köpek ısırıklarında enfeksiyon riski genellikle %10-20 arasında değişir, ancak yaranın derinliği ve lokalizasyonu bu oranı önemli ölçüde etkiler. Köpeklerin güçlü çene yapıları, doku ezilmesine ve avülsiyon adı verilen doku kopmalarına neden olabilir.

Kedi ısırı
ıkları, köpek ısırıklarından daha az sıklıkla görülmesine rağmen enfeksiyon riski açısından çok daha tehlikelidir. Kedilerin ince ve iğne ucu gibi sivri dişleri, deriyi küçük bir delik açarak geçer ve bu delik hızla kapanarak bakterilerin derin dokularda hapsolmasına neden olur. Yapılan çalışmalar, kedi ısırıklarında enfeksiyon oranının %30-50'ye kadar çıkabildiğini göstermektedir. Özellikle Pasteurella multocida bakterisi, kedi ısırığı sonrası ilk 24 saat içinde şiddetli ağrı, şişlik ve kızarıklıkla karakterize hızlı ilerleyen bir selülit tablosu oluşturur. Bu nedenle kedi ısırıkları, yara küçük görünse bile asla ihmal edilmemelidir.

İnsan ısırıkları ise ayrı bir öneme sahiptir. İnsan ağzında yüzlerce farklı bakteri türü barınır ve bu bakteriler arasında Eikenella corrodens, Streptococcus ve anaerobik bakteri türleri bulunur. İnsan ısırıkları, özellikle kavga sırasında oluşan "sıkma yumruk" yaralanmalarında (eldeki bir yara) tendon ve eklem enfeksiyonlarına yol açarak ciddi fonksiyon kayıplarına neden olabilir. İnsan ısırığı kaynaklı enfeksiyonlar, hem aerobik hem anaerobik bakterilerin birlikte bulunması nedeniyle karmaşık bir tedavi süreci gerektirir ve sıklıkla hastane yatışı ile sonuçlanır.

Kemirgen ısırıkları (fare, sıçan, sincap) genellikle daha az derin yaralar oluşturur, ancak Streptobacillus moniliformis ve Spirillum minus bakterilerinin neden olduğu "ısırık ateşi" hastalığına yol açabilir. Bu hastalık, ateş, döküntü ve eklem ağrıları ile kendini gösterir. Yarasa ısırıkları ise yapısal olarak küçük olsa da kuduz virüsü bulaştırma riski açısından son derece yüksek bir tehlike taşır. Yarasa, kuduzun özellikle Amerika kıtasında en sık bulaştırıcısıdır ve bu yüzden yarasa ile temas eden kişilere, görünür bir ısırık izi olmasa bile kuduz profilaksisi uygulanması önerilir.

Isırık Yaralanmalarında İlk Yardım ve Acil Müdahale​

Isırık yaralanması yaşandığı anda yapılan ilk müdahale, enfeksiyon riskini azaltmada kilit rol oynar. Öncelikle sakin kalmak ve yarayı değerlendirmek gerekir. Yara kanıyorsa, temiz bir bezle doğrudan baskı uygulayarak kanamayı durdurmaya çalışın. Ardından yara bölgesini, ılık su ve yumuşak bir sabunla en az 5 dakika boyunca nazikçe yıkamak gerekir. Bu işlem, yaradaki bakteri yükünü önemli ölçüde azaltır. Tıbbi araştırmalar, sabunlu su ile erken yıkamanın enfeksiyon riskini %80 oranında düşürebildiğini göstermektedir.

Yara yıkandıktan sonra, temiz bir bez veya gazlı bezle kapatılarak tıbbi yardım için en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Yaranın üzerine antiseptik solüsyonlar dökmek, alkol veya iyot ile ovmak, doktorun yarayı değerlendirmesini zorlaştırabilir ve dokuya zarar verebilir. Bu nedenle yarayı kendi halinde bırakıp üzerini temiz bir örtü ile kapatmak en doğrusudur. Ayrıca, yarayı ağızla emmek veya üzerine tükürmek gibi geleneksel yöntemler kesinlikle uygulanmamalıdır; bu davranışlar ağızdaki bakterileri yaraya bulaştırarak enfeksiyon riskini artırır.

Isırık bir hayvan tarafından gerçekleştiyse, hayvanın sahibi varsa ve hayvanın kuduz aşıları güncel ise bu bilgiyi not edin. Eğer hayvan sokak hayvanı ise ya da vahşi bir hayvansa, hayvanın gözlem altına alınması için yerel sağlık müdürlüğü veya belediye veterinerlik birimine haber verilmelidir. Kuduz riski taşıyan hayvan ısırıklarında, hayvanın 10 gün boyunca gözlemlenmesi standart bir prosedürdür. Bu süreçte hayvan hastalanır ya da ölürse, kuduz için acil aşı uygulaması gerekir.

Enfeksiyon Belirtileri ve Tanı Yöntemleri​

Isırık yaralanması sonrasında enfeksiyon gelişip gelişmediğini anlamak için bazı belirtilere dikkat etmek gerekir. İlk 24 saat içinde ortaya çıkan şiddetli ağrı, yara çevresinde artan kızarıklık, şişlik, sıcaklık hissi ve akıntı, enfeksiyonun erken habercileridir. Kedi ısırıklarında bu belirtiler çok daha hızlı gelişir, bazen 12 saat içinde belirgin hale gelir. Köpek ve insan ısırıklarında ise enfeksiyon belirtileri 48-72 saat içinde ortaya çıkabilir. Ayrıca ateş, titreme, halsizlik ve lenf bezlerinde şişme, enfeksiyonun sistemik yayılımını işaret eder.

Bu belirtilerden herhangi birinin görülmesi durumunda acilen bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Doktor, yarayı değerlendirirken öncelikle yaranın derinliğini, yabancı cisim içerip içermediğini ve çevre dokulara yayılımını muayene eder. Derin yaralarda, tendon veya kemik tutulumunu değerlendirmek için röntgen grafisi çekilebilir. Ayrıca yaradan örnek alınarak kültür testi yapılabilir; bu test, enfeksiyona neden olan bakteriyi tespit etmeye ve hangi antibiyotiğin etkili olduğunu belirlemeye yardımcı olur. Kandaki beyaz kan hücresi sayımı ve CRP gibi iltihap belirteçleri de sistemik enfeksiyonun değerlendirilmesinde kullanılır.

Enfeksiyonun geç fark edilmesi, apse oluşumu, osteomiyelit (kemik iltihabı), septik artrit (eklem iltihabı) ve sepsis gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Özellikle el ısırıklarında enfeksiyon tendon kılıflarına yayılarak "tenosinovit" adı verilen ve cerrahi müdahale gerektiren bir duruma neden olabilir. Bu nedenle ısırık yaralanması sonrası 24-48 saat içinde bir hekime görünmek, enfeksiyonun ilerlemesini önlemek açısından hayati önem taşır.

Tıbbi Tedavi ve Antibiyotik Kullanımı​

Isırık yaralanmalarının tıbbi tedavisi, yaranın özelliklerine ve enfeksiyon riskine göre planlanır. Yüzeysel, temiz ve düşük riskli yaralarda sadece yara temizliği ve tetanos aşısının güncellenmesi yeterli olabilir. Ancak derin yaralar, delinme şeklindeki yaralar, el veya yüz bölgesindeki yaralar, bağışıklık sistemi zayıf kişilerdeki yaralar ve insan ısırıkları neredeyse her zaman koruyucu antibiyotik tedavisi gerektirir. Bu tedaviye "profilaktik antibiyotik" adı verilir ve yaranın bakteri yükünü azaltarak enfeksiyon gelişimini önlemeyi amaçlar.

Profilaktik antibiyotik olarak en sık amoksisilin-klavulanat (Augmentin) tercih edilir. Bu kombinasyon, hem aerobik hem anaerobik bakterilere karşı etkilidir ve kuduz gibi viral enfeksiyonlar dışında, ısırık kaynaklı bakteriyel enfeksiyonların çoğunu kapsar. Penisilin alerjisi olan hastalarda doksisiklin veya sefalosporin türevleri alternatif olarak kullanılabilir. Antibiyotik tedavisinin süresi, enfeksiyonun şiddetine göre değişmekle birlikte, koruyucu amaçlı kullanımda genellikle 3-5 gün, aktif enfeksiyon varlığında 7-14 gün arasında değişir.

Eğer yara enfekte olmuşsa ve apse oluşmuşsa, antibiyotik tedavisinin yanı sıra cerrahi drenaj gerekebilir. Apse boşaltılması, enfekte materyalin uzaklaştırılması ve antibiyotiklerin etkili olabilmesi için şarttır. Derin el ısırıklarında, tendon veya eklem tutulumu varsa, ortopedi uzmanı tarafından ameliyathane koşullarında yaranın temizlenmesi ve hasarlı dokuların onarılması gerekebilir. Bu tür ciddi vakalarda hasta hastaneye yatırılarak damar içi antibiyotik tedavisi uygulanır. İyileşme sürecinde yaranın günlük olarak takip edilmesi ve bandajın değiştirilmesi, komplikasyonların erken tespiti açısından önemlidir.

Kuduz ve Tetanoz Riski​

Isırık yaralanmalarında bakteri enfeksiyonlarının yanı sıra viral enfeksiyonlar da büyük bir tehdit oluşturur. Kuduz, merkezi sinir sistemini etkileyen ve semptomlar başladıkt
sonra neredeyse her zaman ölümcül seyreden viral bir hastalıktır. Kuduz virüsü, enfekte bir hayvanın tükürüğü yoluyla bulaşır ve ısırık bölgesindeki sinir uçlarından merkezi sinir sistemine doğru ilerler. Kuluçka süresi genellikle 1-3 ay arasında değişmekle birlikte, ısırığın yeri, derinliği ve virüsün miktarına bağlı olarak bu süre bir haftaya kadar kısalabilir veya bir yılı aşabilir. Yüz, boyun ve kafa bölgesine yakın ısırıklarda kuluçka süresi daha kısadır ve hastalık çok daha hızlı ilerler. Kuduzun kesin bir tedavisi bulunmadığından, ısırık sonrası maruziyet sonrası profilaksi uygulanması hayati önem taşır.

Kuduz şüphesi durumunda, yara derhal sabunlu su ile yıkanmalı ve en kısa sürede sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Sağlık çalışanları, hayvanın durumunu ve ısırığın özelliklerini değerlendirerek kuduz aşısı ve kuduz immünoglobulin uygulamasına karar verir. Kuduz aşısı, modern uygulamada 4 doz şeklinde (0, 3, 7, 14. günlerde) yapılır. Daha önce kuduz aşısı olmuş kişilerde ise 2 doz hatırlatma aşısı yeterlidir. Kuduz immünoglobulini, aşının koruyuculuğu başlayana kadar vücuda hızlı pasif bağışıklık sağlar. Özellikle yarasa, tilki, rakun, kokarca gibi yabani hayvan ısırıkları ile başıboş köpek ve kedi ısırıklarında kuduz riski yüksek kabul edilir.

Tetanoz ise Clostridium tetani bakterisinin toksinlerinden kaynaklanan bir başka ciddi enfeksiyon hastalığıdır. Bu bakteri, toprak, toz ve hayvan dışkısında yaygın olarak bulunur ve ısırık yaralanmaları gibi derin, kirli yaralardan vücuda girebilir. Tetanoz, kas spazmlarına, çene kilitlenmesine ve solunum yetmezliğine yol açabilen ölümcül bir hastalıktır. Bu nedenle, ısırık yaralanması olan her bireyin tetanoz aşı durumu kontrol edilmelidir. Eğer son tetanoz aşısının üzerinden 5 yıldan fazla zaman geçmişse, hatırlatma dozu yapılması önerilir. Aşı takvimini tam olarak bilmeyen veya hiç aşı olmamış kişilerde, tetanoz immünoglobulini ile birlikte aşılama uygulanır.

Uzman Önerileri ve İpuçları​

Isırık yaralanmaları konusunda uzmanlar, enfeksiyon riskini en aza indirmek ve doğru tedaviyi zamanında başlatmak için şu önerileri sıklıkla dile getirir:

1. Isırık sonrası ilk 10-15 dakika içinde yarayı bol su ve sabunla yıkayın. Bu basit işlem, bakteri yükünü büyük ölçüde azaltarak enfeksiyon riskini belirgin şekilde düşürür.

2. Yarayı asla ağzınızla emmeyin, üzerine tükürmeyin veya tütün, kül gibi maddeler koymayın. Bu tür geleneksel yöntemler yarayı daha da kirletir ve enfeksiyonu hızlandırır.

3. Yara kanıyorsa temiz bir bezle baskı uygulayarak kanamayı durdurun ve ardından yarayı kapatın. Kanama durmadıysa veya çok şiddetliyse vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

4. Isırık yarasının derinliğinden emin olamasanız bile, özellikle kedi ve insan ısırıklarında mutlaka bir hekime görünün. Küçük görünen yaralar bile derin dokularda ciddi hasara yol açabilir.

5. El, yüz, eklem, genital bölge ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerdeki ısırıklar, her zaman yüksek riskli kabul edilmelidir. Bu durumlarda profesyonel tıbbi değerlendirme olmadan geçiştirilmemelidir.

6. Kuduz riski taşıyan bir hayvan tarafından ısırıldıysanız, hayvanın kimliği, sahibi ve aşı durumu hakkında edindiğiniz bilgileri sağlık personeline eksiksiz bildirin. Bu bilgiler, kuduz profilaksisi kararını doğrudan etkiler.

7. Tetanos aşınızın güncel olup olmadığını kontrol edin. Eğer son 5 yıl içinde aşı olmadıysanız, ısırık sonrası hatırlatma dozu yaptırmanız gerekir.

8. Hekim tarafından reçete edilen antibiyotik tedavisini, kendinizi iyi hissetseniz bile yarıda bırakmayın. Tedavi süresine tam uyum, enfeksiyonun tamamen ortadan kaldırılması için şarttır.

9. Enfeksiyon belirtileri olan kızarıklık, şişlik, artan ağrı, ateş veya akıntı gelişirse, derhal doktorunuza başvurun. Erken müdahale, ciddi komplikasyonları önler.

10. Çocukları evcil hayvanlarla tanıştırırken daima bir yetişkin gözetiminde olun ve onlara hayvanların yemek yerken, uyurken veya yavrularını korurken yaklaşmamaları gerektiğini öğretin. Önlem almak, tedavi etmekten her zaman daha kolaydır.

Sıkça Sorulan Sorular​

Kedi ısırığı gerçekten bu kadar tehlikeli midir?​

Evet, kedi ısırıkları görünüşte küçük olmalarına rağmen enfeksiyon riski en yüksek ısırık türlerinden biridir. Kedilerin sivri ve ince dişleri, deriyi delip geçerken küçük bir delik açar ve bu delik hızla kapanır. Böylece ağızdaki Pasteurella multocida gibi bakteriler derin dokularda hapsolarak hızla çoğalır. Kedi ısırıkları sonrası enfeksiyon oranı %30-50 olarak raporlanmaktadır.

Isırık sonrası yarayı neyle yıkamalıyım?​

Yarayı en az 5 dakika boyunca ılık su ve yumuşak bir sabunla nazikçe yıkamalısınız. Sabun, bakterilerin hücre zarlarını parçalayarak etkisiz hale getirir. Ardından yarayı temiz suyla durulayın ve steril bir gazlı bezle kapatın. Alkol, tentürdiyot veya oksijenli su gibi antiseptikleri doğrudan yaraya dökmekten kaçının, çünkü bu maddeler dokuya zarar verebilir.

Hangi ısırık yaralanmalarında mutlaka doktora gidilmelidir?​

Kedi ısırıkları, insan ısırıkları, derin veya delici yaralar, el, yüz, eklem ve genital bölge ısırıkları, bağışıklık sistemi zayıf kişilerdeki tüm ısırıklar ve kontrolsüz/vahşi hayvan ısırıklarında mutlaka doktora başvurulmalıdır. Ayrıca yara küçük bile olsa, kanama durdurulamıyorsa veya tetanos aşısı güncel değilse tıbbi yardım alınmalıdır.

Kuduz aşısı ne zaman yapılmalıdır?​

Kuduz riski taşıyan bir hayvan ısırığında, aşı mümkün olan en kısa sürede, ideal olarak ilk 24 saat içinde uygulanmalıdır. Aşının koruyuculuğu, maruziyetten hemen sonra başlandığında en yüksektir. Gecikme durumunda aşı yine de yapılabilir, çünkü kuduzun kuluçka süresi haftalarca sürebilir ve aşı bu süre içinde bağışıklık geliştirebilir.

Isırık yarasının üzerine antibiyotikli krem sürmek yeterli midir?​

Hayır, ısırık yaralarında enfeksiyon derin dokularda başladığı için topikal kremler yetersiz kalır. Isırık yaralarındaki bakteriler deri yüzeyinden çok daha derinlere nüfuz etmiştir ve sistemik antibiyotik tedavisi gerekir. Bu nedenle, özellikle derin ve delici yaralarda doktorun önerdiği ağızdan veya damar içi antibiyotik kullanımı esastır.

Köpek ısırığı sonrası yara kaşınıyor ve kızarıyorsa ne yapmalıyım?​

Kızarıklık ve kaşıntı, yara iyileşmesinin normal bir parçası olabileceği gibi enfeksiyonun erken belirtisi de olabilir. Eğer kızarıklık yaranın çevresinden dışarı doğru yayılıyorsa, yara sıcaksa, ağrı artıyorsa veya ateş varsa, bu durum enfeksiyonu işaret eder. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmanız gerekir.

Isırık sonrası hayvanı gözlemlemek şart mıdır?​

Eğer ısıran hayvan bir evcil hayvansa ve sahibi biliniyorsa, hayvanın 10 gün boyunca gözlemlenmesi standart bir uygulamadır. Bu süre içinde hayvanda kuduz belirtileri ortaya çıkarsa, ısırılan kişiye kuduz aşısı uygulanır. Sahipsiz veya vahşi bir hayvan söz konusuysa, hayvan yakalanmaya çalışılır ve durum veteriner hekimler tarafından değerlendirilir.

Sonuç​

Isırık yaralanmaları, günlük hayatta sık karşılaşılan ancak ciddiye alınmadığında ölümcül sonuçlara yol açabilen travmalardır. Enfeksiyon riski, yaranın derinliği, konumu, ısıran canlının türü ve ilk müdahalenin hızı gibi birçok faktöre bağlıdır. Özellikle kedi ve insan ısırıkları, yüzeysel görüntülerine rağmen yüksek enfeksiyon potansiyeli taşır. Bu nedenle, her ısırık yaralanması ciddiyetle ele alınmalı ve mümkün olan en kısa sürede tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Doğru ilk yardım uygulamaları, sabunlu su ile yıkama ve temiz kapatma, enfeksiyon riskini önemli ölçüde azaltır. Bununla birlikte kuduz ve tetanos gibi hastalıklara karşı aşılamanın güncellenmesi hayati önem taşır. Unutulmamalıdır ki, ısırık yaralanmalarında "geç kalmak" ciddi komplikasyonlara, kalıcı hasarlara ve hatta ölüme neden olabilir. Erken ve doğru müdahale ise hem tedavi sürecini kolaylaştırır hem de iyileşmeyi hızlandırır. Bu nedenle, bu konudaki farkındalığın artırılması ve doğru bilgilerin topluma aktarılması, toplum sağlığı açısından büyük önem arz etmektedir.